اما با اين همه ، افراد محقق و تيزبين مىتوانند با مطالعهء همين‌ها - حتى با مطالعهء افسانه‌هاى ملل مختلف - كليد حلّ بسيارى از مسائل مربوط به اقوام گذشته را ، از گوشه و كنار آن‌ها ، مانند طبيب حاذق يا قاضى هوشيارى كه از قرائن جزئى ، پى به نوع « بيمارى » يا وضع « متهم » ببرد ، كشف كنند . * * * پرارزش‌ترين فرازهاى تاريخ ، صفحاتى است كه از زندگانى مردان بزرگ بحث مىكند . زندگى آن‌ها ، امواج مخصوصى دارد و مملو از انواع حوادث است . آن‌ها بزرگ بوده‌اند و آنچه مربوط به آن‌هاست ؛ از جمله تاريخشان ، بزرگ و با عظمت است ، درخشندگى خيره كننده‌اى دارد ، تا آنجا كه بخواهيم آموزنده و پرمعنا و اسرارآميز است . آن‌ها شاهكار آفرينش و خلقتند ، زندگىشان هم شاهكار تاريخ و مملو از حماسه‌هاى پرشور آفرينش است . آن‌ها غالبا روى نوار مرزى انقلاب‌ها و تحولات اجتماعى مىزيسته‌اند ، و يا به عبارت صحيح‌تر انقلاب‌ها و تحول‌ها روى نوار زندگى آن‌ها آشكار مىشده است ، و به همين دليل آن‌ها حلقه‌هاى اتصالى دنياهاى مختلف و متضاد بوده‌اند و زندگى پرماجراىشان شاهد رنگ‌هاى گوناگونى است . * * * در ميان اين مردان بزرگ تاريخ ، هيچ يك به اندازهء « محمّد » پيامبر بزرگ اسلام صلى اللّه عليه و آله و سلّم زندگى پرموج ، پرحادثه و پرانقلاب نداشته است . هيچ يك با اين سرعت در محيط خود ، و سپس در تمام جهان ، چنين نفوذ عميقى نكرده است . هيچ يك از آن‌ها از ميان چنان جامعه‌اى منحط و عقب افتاده ، تمدنى آن چنان عالى و شكوهمند به وجود نياورده ، اين حقيقتى است كه تاريخ‌نويسان شرق و غرب به آن معترفند . مطالعهء تاريخ زندگى چنين مرد بزرگى ، بسيار چيزها مىتواند به ما بياموزد و